Tanii Aguñ
| Ude mi ‘Nello’ hiila tere ludu. Siinyañ siilo ka ude hii bilo ka ude ayiñ pa miiku ma. Siika so bilo ka ude miiju-miimyo mi keko tii. Bilo ka ude buju hii hakhu-hakhu niidu abu giido. Bilo, ayo ho tapo hokii ude amañ mi ke’tii. Hiika haba; Po’lañ, Liisi, Hangu santa, Bije Pata’ Hiika atañ mi santuñ ponsa-ponsa ho amañ kenii nantii. |
Tanii Ude (ago hokii la)
| 1.Abya | 2.Byago, | 3.Riibii, | 4. Pamañ, |
| 5.Byago pindañ | 6. Byachi (Byarañ), | 7.Byago Khonchañ | 8.Nekañ-Alye |
| 9. Nekañ pilla (pello) | 10. Re’ke | 11. Mallo-mantu. | 12. Pa’ga. |
Tanii Ude (ura hokii la)
| 1.Mampo | 2.Amañ pata’ | 3.Uko Alye | 4.Uko Pindañ, |
| 5. Ura Ugu | 6.Dutiñ | 7.Milo ingya (dugya) | 8.Yasi Piichañ |
| 9.Nyimii ingya (dugya) | 10. Ago Impuñ/ Empuñ | 11.Aki asi’ | 12.Paro piiri, |
| 13.Piinañ Uguñ | 14.Byago Sembya (Simbya) | 15.Kharuñ agyañ | 16. Byago Abya |
| 17.Riibii | 18.Yaper | 19.Hunyi | 20. IIrañ Alye’ |
| 21. Mallo toko | 22. Mallo abu | 23. Byago Pamañ | 24.Gyai/Khai/Khapo |
| 25. Da re’ke | 26. Ura Nekañ Alye | 27 Byago Alye | 28.Tarsi |
1
Ude buju ka niidu āniiñ:
- Byago ho yasañ alo du. Hime akha soko pa tere ano aya do.
- Byachi / Byarañ ho yaper dodu, hunyi tere dodu, hunyi la dū hudu, paro-piiri dodu, impyañ (empyañ) sudu da’du, paro-pater dodu, Paro mi api’ du.
- Ago impuñ / Ago empuñ ho Nyibo ānii hii dua du. khoñchañ ho aki asi’ dodu, Subu arii hii tarsi ho da’du, Adañ (IIdañ) dodu, Siitiñ da’du, aki dugu dodu.
- Nyimii-Ingya/Nyimii-dugya ho ato hii dudu, mi ānii dumiñ myodu ho dupa dula duma du. Mihi-milo, ho oho lu sii nyimii ingya ho dumiñ myodu ho dusu dunii.
- Milo Ingya/ Milo-dugya ho oho akha kunii atañ dudu, ari-apii ānii dua du.
- Ugu ho yamu pardu, Chañchu dudu, Chañchu ho piichañ miidu. Ugu hii nyimii ingya nyika milo ingya nyika puñko dodu.
- Nekañ: Nekañ ho Alyi aso du, si sīdu, ipa tere sadu. Siinyañ siilo nekañ giikuma.
Hiisanii:
Nello: Nillo, Buju: Biiju, Dū hudu: Sarse, Imo/Emo mi yaper ho hudu. Si Sīdu: Si du (urination), Mihi: Mihi.
Chapter 2
Achu-amyo Armyañ Kekonii
| Yasi ho danii achu-amyo | |
| Ngiiyi | Tasiñ |
| Tatii’ | Tachi |
| Buru | Yasi-anii (tasi-anii) |
| Kiidi ho da’nii achu-amyo: Miyu asonii | |
| Sii | Subu |
| Siibiñ | Aki |
| Āmi | Siibuñ (Siiguñ) |
| Kiidi ho danii achu-amyo: Moreh danii | |
| Siitiñ | Siire |
| Siidiñ | Siitii |
| Pātii | Siibi |
| Siibiñ | Siidiñ |
| Subu | Sii |
| Miñdii (Meñdii) | Siibi |
| Achu-amyo ka diiju: Yo diinii | |||||
| Āmi | Aki | ||||
| Pātii | Hogya | ||||
| Piita armyañ: Yo diinii piita | |||
| Khoñkhuñ | Miichi | Pua’ | Piigyiñ (Pugyiñ) |
| Ngiila | |||
| Piita armyañ: Ahi amer diinii piita | |||
| Paku | Pengu | Piige | Pesu |
| Pekho | Kekuru | Pai | Paro’ luka atañ |
| Piita armyañ: Kiidi hoka danii piita | |||
| Pakhu | Parii | Parsiñ | Paro’ luka atañ |
| Piita armyañ: Yasi danii piita | |||
| Pakañ | Paje’ | Kinda (Kenda) | Yasi Pari luka atañ |
| Tabu armyañ | |||
| Biiriñ | Borta’ | Biihañ | Babur |
| Biipii’dokho | Biipii’piigur | Tayi | Biichañbiilyañ luka atañ |
| Kubu armyañ | |||
| Būkhe | Buyiñ | Buje | Sāpi |
| Karpo | Būko | Kiija | Tarko |
| Takhi | Siichi | Tañsii | Kere |
| Tahu | Takho | Piligangu | Mām (Bure) luka atañ |
****
Chapter 3
Henii-Myanii
| Tanii hii henii-myanii (Hinii-myanii) mi ‘diso-imbya’ hiila tere ludu. Miyu hii Aba-apa hokii duri biila oho, asi-ame duliñ du. Tanii aguñ pa henii-myanii hii hakhu biila armyañ dodu. So Uru kone ka henii myanii mi luta nalla luko do. |
Lyalyañ Tado Kilya School ho indu. Mo Class hango nii ho indoku. Mo ka aba armyañ hii Lyalyañ Bakhañ la, ho anii ka armyañ hii Yabo hiila. Tado school hokii abii kula moka atobo nyika ayobo nyika ude ho sodu. Ronge-ronge, Tado, atabo Yasiñ ka agiñ ho sola da’du. Mo Yasiñ mi ‘āta’ la gyo’du. School nyima-alo ho, mo ka atebo Tago agiñ ho yasañ ba’te du. Ho, Tago mi āte hiila ludu. Tado kii barmii ajañya kone Yalyo la du. Yalyo, class hahiñ ho siisi indo. Mo, Bakhañ oho pa hanya jaku.
Dree piilo ho Tado nyi Yalyo nyi anii agiñ ho Tajañ lemba ho kiirañ chadu. Mo anye ka anii hii Tabyu lemba hokii. Milo ima rampa, mo mi Tabyu Yabo la lune. Mo ka anii ka armyañ hii Tabyu Yami la, ho aba ka armyañ hii Tabyu Piisañ la. Yabo kii baro ako kontii du. Baro ka armyañ Biiker la.
Ho Tado nyi Yalyo nyi atobo Piisañ nyimi ayobo Yami nyimi ano hendu, Piisañ mi āto hiila, Yami mi āyo hiila gyo’du. Mo anye ka anii, Dree piilo ho moh ka anii aba, baro, akubo atañ mi Dree Ō ba’bi du. Tado nyi, Yalyo nyimi mo anye ka āto-āyo, akubo atañ yo diipyo-diipyo hokii bidu. Mo anye mi taku tanyi miilañ ano bidu. Miilañja ko inte heku la, alyiñ dalyi ho, Tado nyi Yalyo nyi anii Yabo ka agiñ ho aji ager pa sojo biila Kilya ho to’du ku.
***
Hiisanii:
- Henii-myanii: Hinii-myanii 2. Indu:endu, 3. indoku:endoku, 4. indo:endo, 5. Lemba: Lemba, 6. Hanya jaku : oho ajañ jaku 7. Hendu: Hindo. 8. Mihii: Mihi. 8. Āto: Grandfather/father in law addressed by a grandson, granddaughter, son in law/ daughter in law). 9. Atobo: Grandfather/ father in law, addressed by other than Grandsons, Granddaughters, son in law/ daughter in law). 10. Āyo: Grandmother/mother-in-law, addressed by son, daughter, son-in-law, daughter-in-law 11. Ayobo: Grandmother/mother-in-law, addressed by other persons. 12. Diso-Imbya: diso-embya.(lineage).
________________________________________________________________________
Chapter 4
MIIDO JA HULYA YO
| Siika biisi hii lemba hime pa dula bilo anii, aba, ami, abañ hii aji miite la, yasañ giite la, ile inja pane ho ude kalya la dulyi hokii. Hime pa aji yasañ aya ila marañpa ude kalya la dupa miido hua do. Miido hungo kuma hukañdo. Anii, Aba, Ami, Abañ atañ mi ano hempa do. Niitañ da’su dakuyu, hiila, mo luka āku niimi kalya la byago arañ ho dula, miido huniiñ mi kabii dola, biisi nii. |
Miido ja hulya yo,
Ane lu, aba lu
Yatii’ hetere bama pa
Aji ine ke
Miido ja hulya yo.
Miido ja hulya yo,
Ata lu, ate lu
Yatii’ hetere bama pa
Yasañ ba'te neke.
Miido ja hulya yo.
Miido ja hulya yo,
Apu-lalu tubi lyaku so
Ahi lali porbi lyaku so
Subu atu kakiñ lyaku so
Miido ja hulya yo.
Hiisanii:
|
Chapter 5
Tiipe
Tiipe papyo japa pagii nii
Ayū ho Ami Niido la nyimii kone dutii. Mo ano kāpyo tii, ho kiiri pamo miiko tere ano miila la, aha heñko lyila kapane mi chila dutii. Hojalo, momi mija mihi luala āma tii, akha khapu tiiku. Hopa mo anii lyipa keñku ma hiila, imi lama hena nanii akha yaya tiiku. Hiimi heru hella mapa, Ami Niido, mo Akuñ Popi mi taka tiiku. Momi aju kāpyo dopa, nyimuñ muñku doku pa, ho milo impa dopa lembo luko kupe, hiila lutii. Hopa, Akuñ Popi ka Ami Niido mika luko kuniiñ hii; “ No niika nyimo ho tiipe pagii to, yapiñ hulo giito, yaru rupiñ giito, adiñ dilyiñ khiigii to” hiila toñser tii. Hokii, Ami Niido, Akuñ Popi ka luniiñ mi tagiila, tiipe patu giitii, yaru rupiñ*, yapiñ hulo, atañ mi aju-amyo jugii tii. Ho momi ‘Miido Jindo Tajiñ’ mihi pa lātii. Ho mo oho miilañ butii ku. Subu, Sii, alyi, paro tere abu da’ri tiiku. Ho ano mingo la dutii ku.
Tiipe katiñ nanii
Ayū ho Ami Niido luka santuñ ho, āto Piisañ Gyut piisa yasañ hoka riniiñ mi kala la ano kaji tii. Hopa, Tiipe mi patu japa palyi ho Gyut-tiñgyañ* mi katiñ nantii hiila ludu. Tanii miyu atañ tere hime oho abu bula, miyu taro duya pa hiila Ami Niido tiipe giinii mi katiñ giitii, ayū hokii tiipe mi pako tii.
Tanii miyu pa tiipe hii bilo ano aju amyo kapyo giitii. Hopa, nyimii miilañ, milobo miilañ tiipe mi kone abi pako tii. Nyimuñ-mulyañ lyiku ho nyimii atañ hii tiipe papyo konañ-yasi henya tii. Hopa, bilo Tanii miyu hii tiipe pako manii kone tere nyima tii. Nyimii hii tiirii hokii la yapiñ pintu loye parda chikii pako tii, ho gompii ho akañ nyachu parda pa byae pabo biila, hokii gompii ho parda byai dopa Byango he pako tii. Milobo hii gompii ho ‘T’ hiilyañ dopa pagii tii. Siinyañ-siilo myolo miyu atañ mi kaka teku la, Tanii atañ tiipe mi pako nyaku ma. Tiipe pako niimi 1970s anyañ hoka nyimuñ-yapa sañcha bo atañ hii dapo miilañ diinya tii. 1970s haba kone tere Tanii atu tiipe lēla pa pako nii nyiku ma.
************
* Gyut-tiñgyañ: muruñ paka piisa yasañ patu paniiñ. Rupiñ: rutiñ yarañ/ rutiñ hurañ.
Chapter 6
Aji Lya’pyo
Tanii miyu hii Aji, Lya’pyo, Riibiñ, Yorlu, Balu miilañ ja ho ali-oho* miidu. Bilo aji miila la miiku mapa dopa kuniiñ mi biiyoh ludu. Niti paka aji pako niimi biiyoh ta’du ludu. Tanii ka ali-oho miiko poñsa-poñsa dodu.
Balu’. Ude aruñ ho ali-oho aso la miiko mi balu’ ludu. Balu’ ho gyañ hamañ, taku’, tanyi, *e’pe, tero, muku luka atañ sañdu. Sarse lilo kopa tere balu’ ho pa’p budu. Balu’ ho siiliñ rikhu lala la ponsa-ponsa ali-oho sañko pa buniiñ mi Pa’p la ludu.
Yorlu: Yorlu hii myoko ho dodu. Ude hokii la aji mi iñpo biila yorlu dodu. Yorlu ho tere balu hoka ali oho miiniiñ mi miidu.
Lemba tachenii hii Ude aruñ hokii mi ude balu’ hiila ludu, ho myoko daka yorlu hiiniiñ mi myoko balu’ hiila ludo. Yorlu hii ude balu’, myoko balu’ anyeru ho pa’p hakhu pa dodu, hiila luko do.
Aji : Aji hii emo aso komi ludu. emo diso lyosa-lyosa dodu, Mipya, Pyapiñ, empu, ellañ, hiira pongeya che dorañ ta. Aji ager ho sarse ali du. Timpi/Tempi aji hii yasi āchi lama ko miidu. Tanii atu timpi/tempi aji ano miima. Je’bi aji hii yasi garbii dola aji miiniiñ mi ludu. Jebi aji ho Tasiñ, Tatii’, Ngiiyi luka atañ hii myodu ho ano aya sañdo. Je’bi aji ho aji-ager mi ano aya miidu. Je’bi aji ho yasi aya nyima lyiho endi aya sala ma. Yasi abu haja lyiho bipa kopa *bimo-mu’go miidu. Aji mi ageh kopa *he’te/pakho ladu, he’te/pakho ho yasi biko pa *hubur alii du.
Lya’pyo: lya’pyo ho sarse palii du, ho yasi nyima pa timpi/tempi pasu lya’pyo pasu dunii.
Riibiñ: Riibiñ hii moreh ho padu. Moreh daka yasañ sanii mi paho lala riibiñ padu. Riibiñ ho Taku, Tanyi, E’pe, ingiñ, inge, Pinta, Sarse luka atañ mi ali du. Siinyañ Siilo Riibiñ paniiñ kapa kuma.
| Aji *miin-nanii diiri | |
| Dipe: Dipe lo diter ta’n nandu, diko re’n nandu, yorlu-balu ōn nandu. | Palii : Palii lo tami khapa nandu. Palii miige chikañ tarki do. |
| Kēle : Kēle hii go’ye obyo do, Bije pata hokii are’ dopa miidu. Tami he’pa nañdu. | Hiita : Hiita hii Midiñ likiñ lyiku ho Midiñ darnii nandu/ aji he’te/pakho tere lanii nandu. |
| Sampya: Sampya hii diko miilyi ho kiidi kutu mi miilyañ nandu. | |
| *Kēdu : Kēdu hii yasañ pa’nyi hokii, la’dii go’ye obyo lala umyu dopa miidu. Aji arle ho la’chi la endi nyalii lama lyiho Kēdu la nyakor lala endi mi ali du. | |
| *Damu : Damu hii ager mi sarse dilii kopa hukor nandu. Yorlu balu ho tere Tanyi ali kopa Damu la hukor du. | |
| *Rapya/Barju : Rapya/Barju hii yaso hokii pudu. Rapya/Barju mi kiidi *ba’n-nañdu, yasañ tere ba’n-nañdu. Nyimii atañ aji iñko rapya/barju ba’du. | |
*****
Hiisanii:
- *Ali-oho: ali-aho, *E’pe : tape/ ayo tiipe,ayo tape *Rapya: Raju / Barju * He’te : pakho, *Kedu: Nyadu, *Damu: Dañkho. *Miin-nanii: Miin nanii *Ba’n-nañdu: Bana-nandu *Bimo-mu’go: aji ager ho yasi abu lyi ho bimo kopa dodu. *He’te/ Pakho: Aji ageh lyiho yasi nyibya biko pa aji liipa ho lakor lala yasi hubur buro hokii alii tola atii du. *Imo : emo. *Impu: empu, *Elañ: alañ. *Hubur: Siicho.
_______________________________________________________________
Chapter 7
KOÑCHI PATAÑ
| Bilo anyañ ho Sañcha hime hii aro-koñchi ho patañ gyasu ne. Koñchi ho hime atañ diter Ta’ne, yorlu oney, Lya’pyo tere oney. Aro-koñchi ho paro kho’da lyi, patañ ajiñ hii ahu siila la, kaji, ho po’na pilla jalo diite la, yamu muru rubii la, koñchi ine. Ho leyu ho lila dola koñchi patañ iñgii saniiñ aro mi chesu du, Hiika hii hadii la chesu mapa asa nii alo mi lukosiila, Biisi pa lujobiila indu. Anii, aba, ate-atabo luka patañ miilañ mi mo luka patañ hii nii aju-amyo pa kapu do hiimi tere sojo biila biisi niimi so keko do. |
Ngo koñchi aro,
Ngo rih aro,
Ngo riibo aro,
Ngo riikhii aro.
Ngunu ka patañ tāpi’ tāmi’ patañ
Ngunu ka patañ tāpi’ tāmi’ patañ.
Āta luka patañ rīte rīmī patañ
Āte luka patañ sañpo pomī patañ.
Āne luka patañ halyañ Sii nyago goyiñ patañ
Āba Luka patañ Siire pekho kho dro patañ.
Intu kutu kumu doku
Inda yalo hojiñ doku.
Hiisanii:
Patañ: miyu khiiye hokiila alyañ lye aji ingyā siila da’nii mi patañ la ludu. Patañ tache hii alyañ pale pa tere dosu du.
Koñchi aro: Arda ka aro.
Rih aro : Rih da ka aro.
Riibo-aro : Rii bo da ka aro.
Riingo-aro : Riingo da ka aro.
Riikhii aro : Riikhii da ka aro.
Tāpi’tāmi: atu ama / hime.
Rīte Rīmī: pulu tasañ. Sañmpo mi amii’ ya.
Sañpo pomī/ Sampu pumī: Sañpo tasañ ponyo bomi.
Halyañ Sii : Halyañ ganda hoka Sii.
Nyago goyiñ: Halyañ sii ka aguñ-yapiñ kapu.
Siire Pekho : Dorii hoka da’nii piita. Ami obyo kiiliñ tola.
Intu kutu kumu doku
Inda yalo hojiñ doku.
(Ude inañ kula ka katu katu da’niimi, indu kupa yalo tere hojiñ-hota miila da’nii mi ludu).
_______________________________________________________________
Chapter 8
Doyi Ajiñ
| Anyejalo, anye mi abu yapajalo ajiñ imi doba siiniiñ mi Doyi Ajiñ ludu. Doyi ajiñ hii diñki lyi’ho ude daka miigo mi tere ano aya miiba siidu. Si Doyi-ajiñ hinge ka lurii siiniiñ mo luka armyañ hii Taker, Biimer ho Tacha hiila. Miilañru Biimer luka ude ho doyi siido. |
Ajiñ Hinge ka alyiñ lyinge hoka lurii siiniiñ;
Taker : Tacha doyi boma rañpo? Arda Sunday ho ngunu ko entii-yasañ patesa ah?
Biimer: iiñ, Tacha bomaranyañ. Arda ngo yasañ pate la ella kemma, subu atu butii ludo ho oye kate kendo.
Taker: Hokoda, Tacha mi yasañ pate sa la luka siilyi lo.
Che dui-dumo lala la Tacha tere doyi aado ku.
Biimer : Tacha, no siilyiñ nii miila duha teku ho?
Tacha : Siilo ngunu mi Hindi home work abu je bitola hiimi nyañ miila dute nii.
Taker : Oa! Tacha lu! puri la adiñ. Diira-lonyañ da saab lyi’dalyi doyi ajiñ pa tere hiñku mapa miidiila ā.
Tacha : Taker ngarnañ dola. Āba ngiimi maale banii pajalo lyi’to la lula adiñ doya-doya. No ho saab lyi’pa tal’yi!
Taker : Oa e ! sola siike lusu dunii. Arda ngunu ko entii-yasañ che pate sa ah.
Tacha : ke, arda nunu ko pate tela aalyinii Sunday ho ngunu ko pasa ah.
Biimer : Ngiimi arda subu atu kate he luma koda, ngo tere yasañ pabo tanañ siido ke ah.
Taker : Aya nedii ke Biimer, ilyañ pinya marañ nii subu atañ mi aya kage kinje doke.
Biimer Abba : Subu atu buda tola dalyi ho Siipya nyañ ano chido nii aya kage malyi ho, hopa nyañ ngo Biimer mi arda Subu che kate he lubii dunii.
Taker : Aya nedii ke, Biimer aba.
Biimer abba: Miilañru, koñchi daya nyibya guri dupa, imi toku. Tagyuñ-miijer nyima ke yamu mi aya abañ to ah. Khiih ! Siilo ka bije jonii nanii riiñgeja! Biimer mi bije che joliñ lyatii ka luhañ tonii limbo moma pa, ngo kontii huañ miilañ mi jo’khii biine ke.
Taker : ke, imi kusa. Konda koñchi ho ngiimi diimii nanii lateh he la āte lune takeh.
Miilañru ato-ato pulye giiniiñ mi kekuñ kepa lala la kente bere mi hao jao ke’gii tola imi doku.
Hiisanii :
- Diñki: deñki : obidient, 2. Miigo: actieities, 3. Dui-dumo: rest for iihile, 4. Che : some, 5. Yasañ : fireiiood, 6. Entii-yasañ : fire iiood prepared for hareesting period. 7. Koñchi: early morning, 8. Siipya: iiild Dog, 9. Jokhii’ : hurt by carrying heaey load. 10. Ilyañ= elyañ, 11. intii yasañ = entii yasañ, 12. Tagyuñ-miijer: Tagyi Miijer. 13. Jonii: Jona. 14. Riingii: renge (tired)
______________________________________________________________________________
Chapter 9
Anya
| Siika biisi hii hiñka-kuniiñ sii. Anya, sañcha nyimuñ ako. Sañcha nyimuñ pa da’la, nii tapa do hiimi kaka nalla hindo. Anii abba mi luko tella iñko da, iyo luko diila hiila, anii mi luko mapa iñka do. Anii kapa kapu biido, ho gyola la taka siido. Ho Anya mo ka kaka nalla ka hinniiñ mi ato anii mi luko doku. |
Anya, Anya ha! No tachi na?
Kamo paro ka khochi mako ho kate talyi cho.
Kamo akki ka piichi mako so kate talyi cho.
Pige Siire ka ayi kele mi kate talyi cho.
Anya, Anya ha! No tachi na?
Rantii balya so hiibo liibe nii kate talyi cho.
Kiile siilyo ka kenda padu nii kate talyi cho.
Tapañ charañ ka Danyi chako mi kate talyi cho.
Anya, Anya ha! No tachi na?
Nariñ arko ka Piilo aako mi kate talyi cho.
Supyu yasi ka lañbi giilyi mi kate talyi cho.
Siikhe yalañ ka lañta giilya mi kate talyi cho
***
Hiisanii:
- Hiñka kuniiñ: Heñka kuniiñ ( thought) 2. Tachi: iñchi/ Talyi 3. Pige : Aji ganda, Hari lemba nyika Ziro Kiile nyika pongko ho do. Ayuu ho siire miilañ pige ho da’tii. 4. Siire :
wild boar. 5. Ayi kele : Ayi kele chikañ, 6. Kele : aji tami hepa nanii, 7. Hiibo : Sii milobo 8. Lañbi-giilyi:yalañ giilyi dadu donii ( pebbles). 9. Lañta-giilya: yalañ mata/ tame (flat stone). 10. Rantii-balya: Buut piisa kaye duko( community land of fine grove). 11. Supyu-yasi: Stream in the Supyu.
Chapter 10
Miji - Miguñ
| Miji’-Miguñ leñbo hii ano hata taro neku. Miji’-Miguñ hii miyu, ho Ui-miyu ka sañgo leñbo. Miji’ hii Ui-miyu samba siiko mi chiñko limbo. Miguñ hii miyu sañko mi aya chilla la luko *limbo. Miji’ nyi Miguñ Nyi leñbo byasa siido. Hojalo mo anye imba siido. Miguñ Abañ ya, Miji’ anu ya hiila akha luko ne. |
Miguñ: Miguñ hii miyu sañkur, *halu-giira, *buuchi-buut ka sañko mi chilla komi ludu. Miguñ lula bo hii pago mi khalla du, nitiñ-hormiñ mi lula du, yalu mi lulyañ du, ho sañgo gyañgo, dituñ potuñ mi tere ano chilla du. Pago khanniiñ hii inne kunii yalu, ho pabyo mika luko siiniiñ mi ludu. Nitiñ hormiñ hii denki sañko, demma sañko mi, ta’mo sañko ajuu sañko mi, mingo sañko, aro sañko mi tonser nanii. Yalu hii chesunii, pasunii, ro’sunii, atañ mi ludu. Tanii yalu hii; Subu yalu, ganda yalu, miti yalu, biinii yalu, tasañ yalu, hiila ayuu hokii dotii.
Miji: Miji si miyu nyika ui nyika samba siiko mi chilla la luko niimi ludu. Miyu miji bo hii nyibu lindu. Nyibu lilla ui bedu, tache nii miyu hii miji siija lo nyibu lima. Hojalo, jije miji bo hii besu saniiñ mi luko lula du. Ui hii miyu mi aya mapa miilyi ho miyu hii ahu heru du. Ahu heru lyiho miji bomi taka du. Ho, nyibu hii pappu pika du. Pappu pika lala la ui miidu. Nyibu ka ui beko hii poñsa-poñsa do. Hiimi miji leñbo la ludu.
*Chepanii: Simi miyu siinii ka yalo hii miyu mi *igii miilyiho chepa du.
Beniiñ: Beniiñ hii ano abuje do. Ui ponsa- ponsa mi beju ponsa-ponsa pa bedu. Beniiñ atañ hii: ude ui beniiñ, Myole, Dopuñ, Hibo, Myoko, hii beniiñ adiñ.
Barniin: Barniiñ hii tere ui ponsa-ponsa mi barsu du, nyibu anye dula bardu. Barpyo giiniin mi buda nyibu ludu, barii bomi buho ludu. Yulo, Tamu, Myole luka atañ mi bardu.
Hiiniiñ: Hiiniiñ tere ato-ato aguñ bi’ju do: Subu Hiiniiñ, Nyoki Hiiniiñ hiila do.Siika atañ hii miji piigo adiñ lyido.
Miji miguñ mi Tanii miyu hii hakhu, hakhu ayuu hokii luko habiila sando. Miji si ui gondu lunii nanii, miguñ si miyu gondu lunii nanii chikañ pa tere lyido. Miji Miguñ luko lyiho, akha luniiñ hii, miji miguñ mi chingii tola lupa lulya yo sango-gyango mi lulyañ nantolya, hiila akha hii tonser du. Miji byasa, miguñ byasa, milo byasa, hiruñ byasa hiila nitiñ nii do.
**************
Hiisanii:
*Limbo : leñbo/ lenda /linda. *Halu giira: giitugiira (clans), *Buchi buut: apur duba siiniiñ (Society). *Igii: Diima ui (Ghost that cause illness). *Chepanii/Beniiñ/ Barniiñ/ Hiiniiñ: Nyibu atañ ka ui mika lurii nii(earieties of tune used by Priest in chanting).
___________________________________________________________________
Chapter 11
Būt Ui
Tanii ganda ho *ali-oho aya dopa hiila myodu alyi ho anyañ dado mi būt Ui miidu. Būt ui ato-ato myodu ho lemba ka Gora atañ hii miñ myala la miidu. Hiika miñ myabii niimi papu, pachu ho, nii-nii miikiñ do hiika atañ mi riinii nandu. Būt ui miiju mi akañ si luko tii.
Myokuñ : Myokuñ Ui hii Myoko piilo ho miidu. Tanii ganda ho pager piilo nyika Myoko piilo nyika pongko ho ali-oho mi lilo du. Hopa, kiidi mi aya abyu-ake biya pa hiila Myokuñ Ui mi miidu. Myokuñ miilyi ho kiidi daka ali-oho lilo tola donii mi yaama dopa hiila kiidi miia mapa anyo du.
Chandii Metii padu: Chandii metii tere ali-oho lilo tola dolyi ho hiimi yaama yapa la miidu. Kiidi abyu ake aya yapa hiila miidu.
Suumyoro: Suumyoro hii lemba mi aya lyanii-gonii pa hiila miidu. Suumyoro gyulyi ho pappu la paro mi kontii tere mendu, papu pika lala la aya lyiho alyi, Sii, subu luka atañ mi tere miinii nandu. Suumyoro gyulyi ho kiidi miia ma, yasañ pama, myokoh ima pa anyo du. Suumyoro mi doli-piili, dimmuñ-haye tapa lyiho tere miidu.
Dree: Dree mi Eyi hiila lemba tache hii ludu. Dree miidu myodu ho ali-oho sañcha myodu pa lyido. Hopa ali-oho sancha niimi Tachañ, Tiyo, Tasu, Tami diima yapa hiila Dree miidu. Dree anyo lyiho dachañ mi yamu byama, kiidi miima, myokoh ima du.
Yapuñ: Yapuñ Ui hii Buñchi piilo ka kapyo dalyi elyañ myodu ho miidu. Intii piyo marañ pa tari-taro miima yapa hiila yapuñ miidu. Yapuñ anyo lyi ho Myokoh imma du, yasañ paku-padiñ ma yalañ miiku ma.
Hiisanii:
- *Ali-oho: Ali aho , Ui: Lyanii-gonii( Ui is plural terms iihich can be translated as spirit, ghost, deities, dead soul etc) 2. Yaama: siila, naru niñkha lyima. 3. Buut: apur. 4. Miñ: siigur-siikha/ buut piigo miinii nanii pa diiri myaniiñ. 5. Anyo: Ui miilyi ho ngoya impo mapa duniiñ. 6. Doli-piili: ahu heru, miyu apur ho achi chima chisi siiniiñ . 7. Tari -Taro: miido hula tari choniiñ. 8. Imma/ Emma: ingii-iñkhe ma. 10. Bunchi piilo: September month. 12. Paku-padiñma: adu-abiñ dopa yasañ pama. (preeent cutting of iiood). 13. Miiniinandu: Miinanandu. 15. Ali-oho: Ali-aho. 16. Myoko: festieal. 17. Myokoh : Jabyo.
